प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण तथा बजार

प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण तथा बजार

प्राङ्गारिक खेती र चुनौती

विषादी नहाल्दैमा र रासायनिक मल नहाल्दैमा ‘प्राङ्गारिक’ हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन तर यी दुई कुरा प्राङ्गारिक खेतीका लागि प्रमुख कारकचाहिँ हुन् । प्राङ्गारिक खेती विशुद्ध खेती गर्ने अनुशासन हो र यो एउटा अभियान हो । यस अभियानले माटोको प्रकृति, पर्यावरण र हरेक जीवको स्वास्थ्य र सुरक्षालाई ख्याल गरेर खेती गर्न प्रोत्साहन गर्छ । लामो समयसम्म रासायनिक मल र विषादी प्रयोग गर्दै आएको जमिनमा एकै पटक प्राङ्गारिक अभ्यास गर्दा सुरुका दिनमा उत्पादनका हिसाबले चुनौती हुन सक्छ तर प्राङ्गारिक खेती विधिले उत्पादन घटाउँछ भन्ने कुरा सत्य होइन। यसलाई पुष्टि गर्ने अनुसन्धानका प्रतिवेदनहरू पढ्न पाइन्छ।

मृतप्रायः माटोलाई प्राण दिन समय त लाग्छ नै । माटो जीवन्त नबनुन्जेल अवधिमा उत्पादन घटबढ हुनु स्वाभाविक हो । माटोको स्वास्थ्य सुधार गर्न र किसान आफैमा पनि प्राङ्गारिक विधिमा अभ्यस्त हुन केही समय लाग्छ । मुख्य कुरा के हो भने प्राङ्गारिक खेतीको सुरुवात पनि नगरी विकल्प छैन र कृषकको सुरक्षाको सुनिश्चितता पनि हुनुपर्छ । यो परिस्थितिलाई कृषक र उपभोक्ता दुवैको अनुकूल हुने गरी क्रमशः सुधार गर्दै लैजानु उपयुक्त हुन्छ ।

प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण

उपभोक्ताले प्राङ्गारिक हो भनेर पत्याएनन् भने उचित मूल्य तिर्न तयार हुँदैनन् । यसैका लागि प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण गर्ने हो । उपभोक्तालाई गुणस्तरको सुनिश्चित गर्न। प्रमाणीकरण सामान्यतया दुई तरिकाले गरिन्छ । सहभागितामूलक गुणस्तर निर्धारण प्रणाली र प्रमाणीकरण गर्ने संस्था मार्फत ।

सहभागितामूलक गुणस्तर निर्धारण प्रणालीमा कृषक, प्रशोधक, उपभोक्ता, स्थानीय सरकार, सम्बन्धित क्षेत्रका प्रतिनिधि आदि सबै सरोकारवाला पक्षहरूको प्रतिनिधित्व हुने गरी आफू अनुकुलको नीति, नियम, शर्त र मापदण्ड, संरचना आदि तयार गरेर उत्पादनको प्रमाणीकरण गरिन्छ । यसका प्रस्ट विधि र तरिका छन्। सरोकारवालाहरूको सहभागितामा गरिने हुनाले यो सजिलो र कम खर्चिलो हुन्छ । प्रमाणीकरण मान्यताप्राप्त स्वतन्त्र र निश्पक्ष संस्था (Certification Body) मार्फत पनि गरिन्छ जसलाई थर्ड-पार्टी-सर्टिफिकेसन (Third-party Certification) भनिन्छ । यस्ता संस्थाहरू स्थानीय वा अन्तर्राष्ट्रिय हुन सक्छन् ।

यी दुई विधिमा खासगरी लागत, पहुँच, विश्वास र कानुनी मान्यतामा भिन्नता हुन्छ। सहभागितामूलक प्रमाणीकरण प्रायः स्थानीय बजारका लागि केन्द्रित हुन्छ। थर्ड-पार्टी-सर्टिफिकेसन अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डसँग नबाझिने गरी तयार भएको राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार, मान्यताप्राप्त निरीक्षकद्वारा निरीक्षण र कृषकले राखेको रेकर्डका आधारित हुन्छ। यो पुरै कानुनी मान्यताप्राप्त प्रक्रिया हो । यस्ता संस्थाहरूले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी मान्यता प्राप्त गरेका हुन्छन्। सबैले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त गरेका नहुन पनि सक्छन्।

प्रमाणीकरण किन गर्ने

प्रमाणीकरण उपभोक्ताका लागि गुणस्तरको सुनिश्चित गर्ने एउटा औजार हो भने उत्पादकका लागि प्राङ्गारिक गरे बापतको अतिरिक्त मूल्यसहित सजिलै बजार पाउने अवसर। यस कारण बजार र बजार मूल्यसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्दछ। कृषकले प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण गरेपछि उचित मूल्य सहित बजार सुनिश्चित हुन्छ भने मात्रै प्रमाणीकरण गर्नुपर्छ।

प्रक्रिया

प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण गर्ने प्रक्रिया गाह्रो त होइन तर सुरुको वर्ष कृषकका लागि झन्झटिलो लाग्न सक्छ । थर्ड-पार्टी-सर्टिफिकेसन त खर्चिलो पनि । यसका लागि मान्यताप्राप्त स्थानीय संस्था छन् । अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू पनि सक्रिय छन्। कृषक एक्लै वा कृषक-समूह बनाएर समूहको प्रमाणीकरण गर्न सकिन्छ । समूहले प्रमाणीकरण गर्ने हो भने सबै कृषकहरूले एउटै मापदण्ड अनुसार खेती गर्नु पर्छ। यसको अनुगमन आदिका लागि आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली (Internal Control System) बनाइन्छ।

प्रमाणीकरण प्रक्रिया

विभिन्न चरणहरूमा सम्पन्न हुन्छ। जस्तै, आवेदकले प्राङ्गारिक व्यवस्थापन योजना निर्माण, प्रमाणीकरण गर्ने संस्थामा सम्पर्क, प्राङ्गारिक निरीक्षद्वारा निरीक्षण, निरीक्षण प्रतिवेदन, निर्णय, गुनासोको अवसर, आदि। पुरै प्रक्रियाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको (सबै देशहरूले मान्ने) एउटा मापदण्ड छ । हरेक देशले आफ्नै मापदण्ड बनाउँछन्। प्रमाणीकरण गर्ने संस्थाहरूले (कम्पनी) पनि आफ्नै मापदण्ड, निर्देशिका, निवेदन दिने फर्म्याट, प्रक्रिया आदि बनाएका हुन्छन्।

प्रमाणीकरण गर्ने आधार

प्राङ्गारिक विधी खेती गर्ने अनुशासन हो र प्रमाणीकरणले विधिपूर्वक यसैको निरीक्षण गर्छ। एउटा उदाहरण हेरौँ। युरोपको कुनै प्रमाणीकरण गर्ने निकायले, अमेरिकी उपभोक्ताका लागि नेपालको किसानका उत्पादनहरू प्रमाणित गर्छ । यसको मतलब, प्रमाण बोल्छ । प्राङ्गारिक निरीक्षकले अनुगमन गर्दा खेतबारीको अवलोकन मात्र होइन, कृषकले सङ्ग्रह गरेर राखेका प्रमाणहरू पनि हेर्छन् ।

खासगरी खेती गरेका जमिनको न्यूनतम गत तीन वर्षदेखिको इतिहास, मल बनाएको विधि वा मलको स्रोत, बिउ, बेर्नाको स्रोत, पानीको स्रोत, फसल सङ्कलन, भण्डारण, प्रशोधन, प्रयोग गरेका औजार, ढुवानीमा प्रयोग भएको साधन, छिमेकी प्लटहरू आदि सबै कुराको स-प्रमाण अभिलेख राख्नुपर्छ। सबै क्रियाकलापको रेकर्ड राखिएको कृषक डायरी हुनुपर्छ। माटोको स्वास्थ्य र उर्वरता, झारपात नियन्त्रण, रोग तथा किराको नियन्त्रण आदिको रेकर्ड दुरुस्त हुनुपर्छ। ज्याला दिएको, सामान किनेका, भाडा तिरेका, बिउ बिजन किनेका, उत्पादन र बिक्री गरेका रसिद र बिलहरू सङ्ग्रह गरेर राख्नु पर्छ। यस्ता सामाग्रीहरू प्रमाणीकरणका लागि प्रमाण हुन् । प्रमाणीकरण गर्ने एकल निवेदक होस् वा समूह – प्राङ्गारिक व्यवस्थापन योजना (Organic Management Plan) बनाउनुपर्छ जसमा माथि उल्लेखित कार्यहरू कसरी व्यवस्थापन हुन्छ भनेर प्रस्ट बुझिने भाषामा उल्लेख गरेको हुनुपर्छ र लागू भएको हुनुपर्छ। उत्पादन, प्रशोधन, प्याकेजिङ्ग र बजारीकरणका सबै चरणहरू प्राङ्गारिक प्रमाणित हुन्छन् र हुनुपर्छ। यो सबै एउटै व्यक्ति वा कम्पनीले पनि गर्न सक्छ वा फरक-फरक पनि सक्छन्।

ख्याल राख्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण कुरा

प्राङ्गारिक उत्पादन तथा प्रशोधनका लागि प्रमाणीकरण गर्ने प्रक्रिया सुरु गर्नु पहिले कृषकले लगानी, उत्पादन, प्रशोधन, परिमाण, बजार र मूल्य जस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । प्रमाणीकरण गर्दा बजार बिस्तार सुनिश्चित हुने र उचित मूल्य पाइने हो भने मात्रै खर्च गर्नु लाभकारी हुन्छ । सामान्यतया पहिलो र दोस्रो वर्ष प्राङ्गारिक रूपान्तरणका वर्ष हुन् भने पूर्ण रूपमा प्रमाणित तेस्रो वर्ष मात्र हुन्छ । पहिलो वर्षमै पनि सम्भव हुन्छ तर जमिनको इतिहास र निवेदकले पेस गरेका प्रमाणहरू, प्रमाणीकरण गर्ने निकायको मापदण्डमा भर पर्छ। अर्को कुरा, यो एक पटक सम्पन्न गरेर पुग्ने प्रक्रिया होइन । निरन्तर हरेक वर्ष प्रमाणीकरण नवीकरण हुनुपर्छ र यसका लागि हरेक वर्ष खर्च हुन्छ।

बजार

कोभिड-पेन्डेमिकका बेला विश्वभरका लगभग सबै क्षेत्रका उद्योगधन्दा ध्वस्त भएका थिए तर कृषिको क्षेत्रका उद्योगको आम्दानी ह्वात्तै बढेको थियो । पेन्डेमिककै बेला प्राङ्गारिक बजारमा प्राङ्गारिक उत्पादनको माग लगभग १२% ले वृद्धि भएको थियो । प्राङ्गारिक उत्पादकहरू ७.६%ले बढेका थिए। भारतमा मात्रै प्रमाणीकरण गरिएका प्राङ्गारिक उत्पादक १६ लाखभन्दा बढी छन् । विश्वभर ७.५ करोड हेक्टर जमिन प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण छ जुन पेन्डेमिकका बेला ४.१% वृद्धि भएको थियो । हरेक वर्ष १३% देखि १४%ले बजार बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ । यसले के दर्साउँछ भने कृषिको विकल्प कृषि नै हो । कृषिको बजार घट्दैन । समय अनुकूलका प्रविधि र परम्परागत ज्ञान र अनुभवको अभ्यासले कृषिलाई अझै दिगो, स्वच्छ, आम्दानीमूलक र वातावरण संरक्षणको लागि एक अचुक माध्यम बन्न सक्छ । प्राङ्गारिक उत्पादनका लागि विश्वकै ठुलो बजार अमेरिका हो । सबैभन्दा धेरै जमिन प्रमाणीकरण गर्ने अस्ट्रेलिया हो । नेपालको सन्दर्भमा लगभग १२ हजार हेक्टर जमिन प्रमाणीकरण भएको देखिन्छ ।

अन्तमा,

प्राङ्गारिक खेती सधैँ सफल नहुन पनि सक्छ। अधिकांश प्राङ्गारिक खेती असफल हुनुको कारण प्राङ्गारिक खेती गलत भएको कारणले होइन । बुझाई र अभ्यासमा हुने कमजोरीले हो । हानिकारक रासायनिक पदार्थ त्यागेर प्राङ्गारिक मल हाल्नु मात्र प्राङ्गारिक खेती होइन । प्राङ्गारिक खेतीमा कमसेकम थप चार कुरा- माटोको स्वास्थ्य र जीवन्तता, पानी सङ्कलन, बाली विविधता र आम्दानीका स्रोतको विविधता सुनिश्चित हुनुपर्छ । नाफा बढाउने बाध्यता वा रहरमा एकल बाली खेती गर्नु (Monocrop) प्राङ्गारिक खेतीका लागि सबै भन्दा ठुलो कमजोरी मानिन्छ। प्रकृतिले कहिल्यै एउटै बाली मात्र उमार्दैन। आर्थिक वर्ष २०८३\८४ का योजना तथा बजेटको समय छ। कृषिको बजेटको दुरुपयोग भएका समाचार प्रशस्तै सुन्न पाइन्छ। अर्कोतिर कृषकले सुविधा नपाएको गुनासो। यो वर्ष हरेक गाउँ वा नगरपालिकामा प्राङ्गारिक खेती र प्रमाणीकरणका प्रवर्द्धन र प्रोत्साहन गर्ने गरी कार्यक्रम निर्माणमा बेलैमा ध्यान पुगोस्। (By Bhupendra Nirajan/ 9851050421)

******